Phan Thị Thùy TrâmLàm truyền thông giữa thời đại công nghệ khiến tôi quen với việc nhìn thấy những điều ẩn sau… vài cái chạm màn hình. Hành vi tưởng chừng nhỏ bé - xem một video lâu hơn vài giây, tìm kiếm một cụm từ, hủy một chuyến xe - đều để lại dấu vết. Và những dấu vết ấy đang tạo nên một "bản sao vô hình" của mỗi người, hay còn gọi là Hình nhân dữ liệu - sản phẩm được dệt nên từ lịch sử tìm kiếm, hành vi chi tiêu, tốc độ thay đổi thiết bị, và những chi tiết tưởng nhỏ nhưng lại kết thành bức tranh không đầy đủ về một con người. Nghe thì xa, nhưng thật ra nó đang ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống rất nhiều người quanh ta.
Tôi chưa bao giờ nói với ai rằng mình muốn trở thành giám tuyển nghệ thuật.
Ý nghĩ đó giống như một ngọn lửa le lói trong góc bàn làm việc, sáng vừa đủ để tôi nhận ra, nhưng không đủ mạnh để tôi nói thành lời.
Tôi chỉ âm thầm làm những điều rất nhỏ: đứng lâu hơn trước một tác phẩm trừu tượng trong triển lãm, zoom kỹ vào phần chú thích hơn là vào bức tranh, tìm đọc hành trình của các nghệ sĩ trẻ, lưu lại những bài viết phân tích bố cục phòng trưng bày và thi thoảng, vào khuya, tra cứu "làm thế nào để tổ chức một triển lãm độc lập". Tôi không đăng lên mạng xã hội, cũng chẳng kể cho bạn bè. Những sở thích đó giống như những mảnh giấy note chỉ mình tôi biết. Vậy mà một buổi tối, khi mở điện thoại, dòng gợi ý hiện lên khiến tôi sững lại: "Khóa học nhập môn giám tuyển nghệ thuật dành cho người mới bắt đầu".
Tôi bật cười, vừa thích thú, vừa hơi ngỡ ngàng. Hóa ra dữ liệu đã quan sát tất cả những chuyển động nhỏ đó. Dữ liệu không hỏi xem tôi có nghiêm túc với sở thích ấy không. Nó chỉ "nhặt" từng dấu vết rất nhỏ, rồi lặng lẽ ráp lại thành một kết luận: "Người này đang nuôi một giấc mơ nghệ thuật". Và rồi, dữ liệu đề xuất đúng thứ mà tôi chưa dám nói với ai: một lối đi, dù rất nhỏ, để bắt đầu bước vào thế giới giám tuyển. Khoảnh khắc đó khiến tôi nhận ra: đôi khi thuật toán đọc được những hướng rẽ trong tâm hồn ta trước cả khi ta có can đảm nhìn thẳng vào nó.
Tôi nhớ một buổi chiều chủ nhật ngồi ở quán cà phê, nơi các tài xế công nghệ tụ tập nghỉ giữa ca. Một anh ngoài bốn mươi, giọng khàn và thái độ hiền lành, bỗng kể chuyện thu nhập tháng này tụt dốc không phanh. "Ứng dụng đánh giá tôi kém mà chẳng ai nói vì sao", anh nói, giọng ngán ngẩm. Đây không chỉ là chuyện một tài xế bị giảm chuyến. Đây là một ví dụ điển hình cho việc dữ liệu hành vi bị thuật toán diễn giải theo hướng bất lợi, rồi quay lại trừng phạt chính chủ nhân của nó.
Hệ thống đó nhìn thấy: anh online thất thường, đôi lần hủy chuyến bất ngờ, tốc độ chạy chậm hơn trong những ngày nắng nóng. Nhưng chính hệ thống đó không thấy mẹ anh nằm viện. Không thấy anh chạy xe kiệt sức. Không thấy điều gì ngoài các con số. Và từ những con số đó, hệ thống dựng lên một "phiên bản số": tài xế thiếu ổn định, gây rủi ro, cần hạn chế phân chuyến.
Sự việc này lặp lại ở nhiều nghề. Một giáo viên bị phần mềm dạy online hiển thị "ít tương tác", trong khi thực tế học sinh mất mạng giữa giờ. sinh viên bị hệ thống học trực tuyến tính sai số buổi tham gia, Một bệnh nhân bị ứng dụng sức khỏe "gắn cờ rủi ro" chỉ vì một ngày đeo đồng hồ sai cách, Một người lao động bị chấm điểm thấp do hệ thống giám sát tự động hiểu nhầm hành vi. Một người trẻ xem vài video tranh luận rồi liên tục bị hệ thống lôi kéo vào nội dung cực đoan… Những chuyện ấy cho thấy chúng ta đang sống trong xã hội mà dữ liệu không chỉ ghi lại hành vi, mà còn thay chúng ta "giải thích" con người của mình.
Dữ liệu không còn là thứ vô hại. Nó đang tác động lên thu nhập, cơ hội, thói quen, và thậm chí là suy nghĩ của con người. Trong truyền thông, người ta thường nói "thuật toán chọn nội dung cho ta xem". Nhưng trong đời sống thật, nó còn làm điều lớn hơn: thuật toán đang chọn luôn ‘phiên bản con người’ mà xã hội nhìn thấy ở ta.Vì vậy, câu chuyện này không chỉ thuộc về công nghệ nữa. Nó là câu chuyện về công bằng và chính sách.
Việt Nam đang triển khai khung dữ liệu quốc gia và các quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đây là bước đi quan trọng, nhưng sẽ đầy đủ hơn nếu người dân hiểu dữ liệu đang ảnh hưởng đến chính mình như thế nào. Truyền thông giúp mỗi người nhìn thấy "phiên bản số" của chính họ, để họ không bị dẫn dắt bởi thứ mà họ không hề biết. Bởi cuối cùng, câu hỏi lớn nhất không phải là dữ liệu đang theo dõi chúng ta đến mức nào. Mà là: liệu dữ liệu có đang đại diện đúng cho chúng ta hay không?
Một hệ thống chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó bảo vệ được người yếu thế nhất trong đời sống số. Khi một thuật toán sai, nó có thể làm vỡ vụn cơ hội của cả một con người và hệ thống phải có cơ chế để sửa sai ấy.
Dữ liệu đang trở thành hạ tầng của xã hội hiện đại. Nhưng trước khi chúng ta nói về Chính phủ số hay kinh tế số, thì dữ liệu trước hết là câu chuyện của con người. Và mỗi con người, dù mạnh hay yếu, giàu hay nghèo, hiểu công nghệ hay không, đều xứng đáng được đối xử công bằng cả ngoài đời thật lẫn trong thế giới số nơi hình nhân dữ liệu của họ đang tồn tại.
Nếu chúng ta không sớm đặt ra quy tắc cho dữ liệu, thì rồi sẽ đến lúc chính dữ liệu đặt ra quy tắc cho cuộc sống của từng người. Khi luật chơi chưa minh bạch và thiếu tính con người, hình nhân dữ liệu có thể âm thầm chi phối thu nhập, cơ hội và cả cách xã hội nhìn nhận mỗi cá nhân nhẹ nhàng nhưng đầy sức nặng.
Và nếu chúng ta im lặng, rất có thể một ngày nào đó, bản sao dữ liệu sẽ lên tiếng thay con người thật, rồi quyết định thay chúng ta những điều lẽ ra thuộc về chính mình.
Bình luận (0)